Spór o reparacje wojenne

Spór o reparacje wojenne Stało się „tradycją” w stosunkach polsko-niemieckich, że co pewien czas odżywa kwestia roszczeń odszkodowawczych i reparacji wojennych związanych ze skutkami II wojny światowej.

To, że Polska poniosła niewyobrażalne straty zarówno w ludziach jak też w majątku, nikt nie zaprzecza. Kwestią sporną stało się jednak to, czy w chwili obecnej odszkodowania i reparacje nam się prawnie należą i czy możemy o nie wystąpić na arenie międzynarodowej.


Aby mówić o problemie odszkodowań i reparacji wojennych, należy przypomnieć dokumenty, które w tej materii zostały podpisane.


 

Układ poczdamski i umowa z ZSRR:

Na mocy układów poczdamskich z 2 sierpnia 1945 r. państwo polskie miało prawo przejąć własność niemiecką, zarówno państwową, jak i prywatną, i dokonać zmian w strukturze własności na podstawie aktów prawa wewnętrznego, będących konsekwencją decyzji alianckich.


Zgodnie z postanowieniami deklaracji poczdamskiej Niemcy miały zadośćuczynić Polsce za wyrządzone szkody, ale nie bezpośrednio. Zobowiązano ZSRR do zaspokojenia polskich żądań o odszkodowanie z części odszkodowań należnych Związkowi Radzieckiemu - 15 procent (półtora miliarda dolarów). Reparacje dla ZSRR miały być w części pokryte z majątku niemieckiego położonego w trzech zachodnich strefach okupacyjnych. Uzgodnienia te potwierdzono w dwustronnej umowie między Polską a ZSRR, zawartej w Moskwie 16 sierpnia 1945 r.


 

Układ Polski z ZSRR:

23 sierpnia 1953 r. Rada Ministrów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przyjęła uchwałę noszącą tytuł „Oświadczenie rządu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej” dotyczące zrzeczenia się z dniem 1 stycznia 1954 r. spłaty odszkodowań na rzecz Polski.


Jednostronne Oświadczenie zostało przekazane tylko rządowi NRD (z NRF nie utrzymywaliśmy wówczas stosunków dyplomatycznych).


Projekt uchwały w sprawie odszkodowań zreferował na posiedzeniu z 23 sierpnia 1953 r. minister spraw zagranicznych S. Skrzeszewski. Zasadnicze fragmenty tej uchwały brzmiały następująco: „Rząd Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej wita z pełnym uznaniem decyzję rządu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie niemieckiej [...]. Decyzje te umacniają bezpieczeństwo Polski i godząc w zbrodnicze knowania odwetowców i rewizjonistów neohitlerowskich oraz ich protektorów, wzmacniają w całych Niemczech siły pokojowe i demokratyczne, których wyrazicielem jest Niemiecka Republika Demokratyczna. [...] Biorąc pod uwagę, że Niemcy zadośćuczyniły już w znacznym stopniu swym zobowiązaniom z tytułu odszkodowań i że poprawa sytuacji gospodarczej Niemiec leży w interesie jej pokojowego rozwoju, rząd PRL - pragnąc wnieść swój dalszy wkład w dzieło uregulowania problemu niemieckiego w duchu pokojowym i demokratycznym oraz zgodnie z interesami narodu polskiego i wszystkich pokój miłujących narodów - powziął decyzję o zrzeczeniu się z dniem 1 stycznia 1954 r. spłaty odszkodowań na rzecz Polski”.


Uzgodnienia dokonane w trakcie rokowań zostały upowszechnione w komunikacie agencji TASS z 23 sierpnia 1953 r. Agencja TASS ogłosiła także tekst „protokołu w sprawie przerwania pobierania reparacji niemieckich i w sprawie innych posunięć dotyczących złagodzenia zobowiązań finansowo-gospodarczych Niemieckiej Republiki Demokratycznej powstałych w wyniku wojny”. Czytamy w nim: „[...] Rząd radziecki po uzgodnieniu tego z rządem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej (odnośnie jej części reparacji) całkowicie przerywa z dniem 1 stycznia 1954 r. pobieranie od Niemieckiej Republiki Demokratycznej reparacji zarówno w postaci dostaw towarowych, jak i we wszelkiej innej postaci. W ten sposób Niemiecka Republika Demokratyczna zostaje zwolniona z obowiązku spłacenia pozostałej po 1 stycznia 1954 r. sumy reparacji wynoszącej, zgodnie z oświadczeniem rządu radzieckiego z 15 maja 1950 r. w sprawie zmniejszenia dostaw reparacyjnych, 2 mld 537 mil dolarów według cen światowych z 1938 r. [...]” - art. I.


Polska ponoć miała notyfikować oświadczenie z 1953 r. w roku 1969 w Sekretariacie Narodów Zjednoczonych.


 

Nawiązanie stosunków z RFN:

Traktatem z 7 grudnia 1970 r. o normalizacji stosunków między Polską a RFN delegacja Polska miała potwierdzić rezygnację z reparacji wojennych. W tekście układu Polska - RFN, składającego się z pięciu artykułów, nie ma jednak żadnego odniesienia do roszczeń lub ich braku za krzywdy wyrządzone podczas wojny.


Sprawa reparacji wojennych nie została także zawarta w Traktacie o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy zawartym między obu państwami (Bonn, 17 czerwca 1991 r.).


 

Zjednoczenie Niemiec:

Na mocy Traktatu z 17.06.1991 r. o dobrym sąsiedztwie między Polską a zjednoczonymi Niemcami, strona niemiecka zobowiązała się do wypłacenia Polsce 500 milionów marek w celu udzielenia pomocy szczególnie poszkodowanym ofiarom prześladowań nazistowskich. Procedurą wypłaty zajęła się Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie. Szacuje się, że w latach 2001-2006, fundacja wypłaciła 484 tysiącom osób trzy i pół miliarda złotych (975,5 mln euro).


W 2000 r. Niemcy utworzyły też fundusz odszkodowawczy dla byłych robotników przymusowych i więźniów obozów koncentracyjnych III Rzeszy. Zarządzała nim niemiecka fundacja Pamięć, Odpowiedzialność, Przyszłość.


 

Dwie Uchwały Sejmu RP:

W dniu 12 marca 2004 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej podjął uchwałę w sprawie roszczeń odszkodowawczych.


Oto jej treść: „Sejm Rzeczypospolitej Polskiej stwierdza, że wszystkie kwestie związane z przejęciem przez Polskę majątków po byłych przesiedleńcach z Ziem Odzyskanych uważa za ostatecznie zakończone i w żaden sposób niepodlegające rozpoznawaniu przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich w Luksemburgu lub Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu.

Dotyczy to także ewentualnych roszczeń odszkodowawczych.

Sejm stwierdza, iż Polska nie będzie związana jakimkolwiek orzeczeniem przyjętym przez instytucje Unii Europejskiej zapadłym w tych sprawach. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wzywa Rząd Rzeczypospolitej Polskiej do zawarcia analogicznych zastrzeżeń w negocjowanym obecnie Traktacie Konstytucyjnym Unii Europejskiej i do złożenia rządom państw członkowskich Unii Europejskiej osobnej deklaracji o tej samej treści”.


W kolejnej, z września, Sejm "wzywa Rząd Rzeczypospolitej Polskiej do podjęcia stosownych działań (...) wobec Rządu Republiki Federalnej Niemiec", ponieważ "Polska nie otrzymała dotychczas stosownej kompensaty finansowej i reparacji wojennych za olbrzymie zniszczenia oraz straty materialne i niematerialne spowodowane przez niemiecką agresję, okupację, ludobójstwo i utratę niepodległości".


Obie Uchwały, Sejm przyjął w obliczu roszczeń obywateli niemieckich za mienie pozostawione w Polsce.

 

Hila Marcinkowska